خیزش و کشتار دی ۱۴۰۴

فرهنگ خاستگاه: ایرانی، تاریخی

منبع مناسبت‌ها: بختیاری، گیلک، ایران، لر، مازندرانی، قشقایی، تالش

اعتراض‌ها در ۷ دی ۱۴۰۴ در بازار بزرگ تهران و در اعتراض به سقوط ریال آغاز شد و در بیش از ۲۰۰ شهر به تظاهرات علیه جمهوری اسلامی بدل شد. در شامگاه ۱۸ دی، هم‌زمان با قطع سراسری اینترنت، نیروهای حکومت با گلولهٔ جنگی به جمعیت شلیک کردند، سر و سینه را نشانه گرفتند، از تک‌تیرانداز بهره بردند و فراریان را از پشت به گلوله بستند؛ کشتار در ۱۹ دی نیز ادامه یافت. سازمان حقوق بشر ایران نام ۴۲۱۹ کشته، از جمله دست‌کم ۲۸۱ کودک و ۴۲۰ زن، را تأیید کرده است که بیش از ۳۰۰۰ تن از آنان در همین دو روز و در ۳۰ استان از ۳۱ استان ایران کشته شدند، و این را کمترین شمار ممکن می‌داند. هرانا تا ۱۶ بهمن ۷۰۱۵ مرگ، از جمله دست‌کم ۶۵۰۸ معترض، را ثبت کرده بود و ۱۱۷۴۴ مورد دیگر را بررسی می‌کرد؛ مقام‌های محلی بهداشت شمار کشته‌های ۱۸ و ۱۹ دی را ۳۰ تا ۳۶٫۵ هزار تن و مرکز بین‌المللی حقوق بشر دست‌کم ۴۳ هزار تن برآورد کرده‌اند. حکومت به ۳۱۱۷ کشته اعتراف کرد؛ سازمان حقوق بشر ایران فهرست آن را ناقص یافت. کشتار زود به شهرهای زاگرس رسید. در ازنا در لرستان، نیروهای امنیتی در شامگاه ۱۱ دی به معترضان شلیک کردند، از جمله مأموری از سپاه پاسداران در ویدئویی که عفو بین‌الملل تأیید کرده است، و دست‌کم شش نفر، از جمله مصطفی فلاحی ۱۵ ساله، را کشتند. در ملکشاهی، شهری در ایلام که بیشتر مردمش کرد فیلی‌اند، سپاه در ۱۳ دی از پایگاه بسیج شلیک کرد و دست‌کم پنج نفر را کشت، از جمله لطیف کریمی، سرتیپ بازنشسته‌ای که به گفتهٔ پسرش از نیروها خواسته بود شلیک نکنند؛ روز بعد یگان ویژهٔ پلیس و سپاه به بیمارستان امام خمینی ایلام یورش بردند، ساچمه و گاز اشک‌آور شلیک کردند و بیماران و کادر درمان را کتک زدند. در لردگان، که مردمش بختیاری‌اند، هه‌نگاو تا ۱۷ دی نُه کشته شمرد که هفت تن از آنان در شامگاه همان روز کشته شدند. در شب ۱۸ دی در خرم‌آباد سپاه و بسیج از بام مسجدها و ساختمان‌های دولتی شلیک کردند؛ تنها یک بیمارستان در آن شب ۴۳ پیکر دریافت کرد و ساکنان شمار کشته‌های دو خیابان را ۳۰۰ تا ۴۰۰ تن برآورد می‌کنند. در ایذه یکی از ساکنان از دست‌کم پنج کشته در شامگاه همان روز، از جمله دختری ۱۵ ساله، خبر داد. در رشت در شب ۱۸ دی بازار بزرگ در آتش می‌سوخت و نیروهای حکومتی راه آتش‌نشان‌ها را بستند و به مردمی که از شعله‌ها به سوی خیابان شریعتی می‌گریختند شلیک کردند؛ هرانا دست‌کم ۳۹۲ کشته در این شهر در آن دو روز شمرد و شاهدانی که ایران اینترنشنال سخنانشان را نقل کرد تا ۳۰۰۰ تن گفتند، و هه‌نگاو تا ۶ بهمن نام دست‌کم ۹۰ گیلک کشته، از جمله ۱۴ زن و دو کودک، را تأیید کرده بود. در مازندران در میان کشته‌شدگانی که هه‌نگاو نامشان را تأیید کرد ابوالفضل عزیزی ۱۷ ساله در ساری بود؛ رضا کریمی‌فر، معلم بازنشستهٔ ۵۶ ساله‌ای که در چالوس هنگام کمک به دختری زخمی با چهار گلوله در سینه کشته شد؛ و سمیرا خانی ۱۲ ساله، که نیروهای حکومتی او را جلوی ساختمان آگاهی رامسر کشتند. بیش از ۵۳ هزار نفر بازداشت شدند و تا سپتامبر 2026 دست‌کم ۲۹ تن در پیوند با اعتراض‌ها اعدام شدند. سازمان حقوق بشر ایران می‌گوید شواهد موجود پایه‌ای جدی برای بررسی این کشتارها در چارچوب جنایت علیه بشریت است. در تالش، هنگاو دو مرد تالش، متین خسروی و محمود فرج‌نیا، را نام برد که در شب January 9, 2026 در اعتراضات آنجا با شلیک کشته شدند.